Hubble Teleskopu Betelgeuse Nəhəng Ulduzunun Gizli Yoldaşını və Atmosferindəki İzini Aşkar Etdi

NASA-nın "Hubble" Kosmik Teleskopundan və bir sıra yerüstü rəsədxanalardan əldə edilən yeni müşahidələri təhlil edən astronomlar, Betelgeuse ətrafındakı mühiti formalaşdıran yeni bir yoldaş ulduzunun aydın əlamətlərini aşkar etdilər. Harvard & Smithsonian Astrofizika Mərkəzinin (CfA) rəhbərlik etdiyi bu araşdırma göstərir ki, Siwarha adlanan bu yoldaş ulduz, Betelgeuse'un nəhəng xarici atmosferində hərəkət edərkən sıx bir qaz axını yaradır. Bu yenicə müşahidə edilmiş struktur, nəhəng ulduzun parlaqlığındakı və atmosfer davranışındakı qeyri-adi və uzunmüddətli dəyişiklikləri izah etməyə kömək edir. Bu mühüm elmi kəşflər, Amerika Astronomiya Cəmiyyətinin 247-ci iclasında ictimaiyyətə təqdim edildi və "The Astrophysical Journal" elmi nəşrində çap üçün qəbul edilmişdir.

Tədqiqatçılar, təxminən səkkiz il ərzində Betelgeuse'un işığındakı cüzi dəyişiklikləri diqqətlə ölçərək Siwarha'nın təsirini müəyyən etdilər. Bu uzun müddətli müşahidələr, əvvəllər yalnız fərz edilən, lakin indiyə qədər təsdiqlənməyən yoldaş ulduzun təsirlərini ortaya çıxardı. Yoldaş ulduz Betelgeuse'un xarici qatlarından keçərkən ətrafdakı qazı pozur və daha sıx materialdan ibarət bir iz (yaxud dalğa) yaradır. Bu aşkarlama Betelgeuse ətrafındakı ən davamlı sirlərdən birini həll edir. Astronomlar yoldaşın mövcudluğunu təsdiqləməklə, ulduzun zamanla necə davrandığını və dəyişdiyini daha dərindən anlaya bilərlər. Bu hadisə həm də ömrünün sonuna yaxınlaşan digər kütləvi ulduzların təkamülünün son mərhələlərinə dair qiymətli məlumatlar verir.

Betelgeuse, Orion bürcündə, Yerdən təxminən 650 işıq ili uzaqda yerləşən qırmızı ifratnəhəng ulduzdur. Onun ölçüsü 400 milyondan çox Günəşi özündə saxlamağa imkan verəcək qədər böyükdür. Nəhəng və nisbətən yaxın olduğu üçün Betelgeuse səthi və ətrafındakı atmosferi birbaşa tədqiq edilə bilən azsaylı ulduzlardan biridir. Bu xüsusiyyət onu nəhəng ulduzların necə qocaldığını, material itirdiyini və nəticədə fövqəlnəhəng partlayışlar (supernova) kimi partladığını başa düşmək üçün əsas hədəfə çevirir. Tədqiqat komandası Hubble-dan əldə edilən məlumatları Fred Lawrence Whipple Rəsədxanası və Roque de Los Muchachos Rəsədxanasının müşahidələri ilə birləşdirərək Betelgeuse'un davranışında təkrarlanan naxışlar müəyyən etdi. Bu naxışlar, uzun müddətdir şübhə doğuran yoldaş ulduzun ifratnəhəngin xarici atmosferinə təsir etdiyinə dair güclü dəlillər təqdim etdi.

Elm adamları ulduzun spektrindəki, yəni müxtəlif elementlərin yaratdığı işığın xüsusi rənglərindəki dəyişiklikləri, eləcə də xarici atmosferdəki qazın hərəkətindəki sürüşmələri müşahidə etdilər. Bu dəyişikliklər birbaşa yoldaş ulduz tərəfindən formalaşan sıx izlə əlaqələndirilir. Bu iz, yoldaş ulduz təxminən hər altı ildən bir, yəni 2100 gündə bir Betelgeuse'un önündən keçdikdən qısa müddət sonra ortaya çıxır və bu, əvvəlki nəzəri proqnozlarla üst-üstə düşür. Tədqiqatın aparıcı müəllifi, CfA-dan astronom Andrea Dupree, bu fenomeni belə izah edir: "Bu, suya düşən bir qayıq kimidir. Yoldaş ulduz Betelgeuse'un atmosferində dalğa effekti yaradır və biz bunu məlumatlarda həqiqətən də görürük. İlk dəfə bu qaz izinə dair birbaşa əlamətləri müşahidə edirik. Bu, Betelgeuse'un görünüşünü və davranışını formalaşdıran gizli bir yoldaşının olduğunu təsdiqləyir."

Astronomlar onilliklərdir ki, Betelgeuse'u izləyir və onun qeyri-müəyyən davranışını anlamaq üçün parlaqlığındakı dəyişiklikləri qeyd edirlər. Ulduzun 2020-ci ildə "ulduz asqırması" adlanan hadisədən sonra qəfil tutulması xüsusi marağa səbəb olmuşdu. İki əsas dəyişkənlik dövrü aşkarlanmışdı: 400 günlük qısa dövr (daxili pulsasiyalar) və 2100 günlük daha uzun dövr. İndiyə qədər bu uzunmüddətli dəyişiklikləri izah etmək üçün böyük konveksiya hüceyrələri, toz buludları və ya maqnit fəaliyyəti kimi müxtəlif fərziyyələr irəli sürülürdü. Lakin indi aşkar edilən qaz izi, aşağı kütləli yoldaş ulduzun qırmızı ifratnəhəngin atmosferini aktiv şəkildə pozduğunun ən güclü sübutudur. Dupree qeyd edir: "Bu yeni birbaşa dəlil sayəsində, biz nəhəng bir ulduzun zamanla necə dəyişdiyinə və inkişaf etdiyinə yaxından şahidlik edirik. Bu izin tapılması o deməkdir ki, biz artıq bu kimi ulduzların necə təkamül etdiyini, maddə itirdiyini və nəticədə fövqəlnəhəng partlayış kimi sona çatdığını başa düşə bilərik." Yerdən baxanda, Betelgeuse hazırda yoldaşını tutulma vəziyyətində saxlayır. Astronomlar yoldaş ulduz 2027-ci ildə yenidən görünəndə əlavə müşahidələr aparmağı planlaşdırırlar. Bu kəşf, digər nəhəng ulduzlarla bağlı oxşar sirli hadisələri də həll etməyə kömək edə bilər.