Coğrafiya və iqlim
Bərdə Azərbaycanın Aran iqtisadi rayonunda, ölkənin mərkəzi hissəsində, Kür-Araz ovalığında yerləşən qədim şəhərlərdən biridir. Şəhər paytaxt Bakıdan təxminən 280 km qərbdə, Tərtərçayın Kürə töküldüyü əraziyə yaxın düzənlikdə qərarlaşıb. Rayonun şimalından Kür çayı axır, cənub və cənub-şərq hissəsindən isə Tərtərçay keçir. Bu çaylar bölgənin su təchizatında və kənd təsərrüfatının inkişafında mühüm rol oynayır. Bərdə rayonunun ərazisi əsasən düzənlikdir və Kür-Araz ovalığının geniş torpaqlarını əhatə edir. Rayonun qərbində isə nisbətən yüksəklik müşahidə olunur.
Bərdənin iqlimi yarımsəhra və quru çöl iqlimi tipinə aiddir. Yaylar çox isti və quru keçir, havanın temperaturu iyul-avqust aylarında 38-42 dərəcəyə qədər qalxa bilir. Qışlar isə nisbətən mülayim olur, lakin bəzən şaxtalı günlər də müşahidə edilir. Orta illik yağıntı miqdarı 300-400 mm civarındadır ki, bu da əkinçilik üçün suvarmanı zəruri edir. Payız ayları nisbətən sərin və xoş keçir, yaz isə qısa olsa da, təbiətin canlanması ilə yadda qalır. Bərdə rayonunun təbii sərvətləri arasında münbit torpaqlar xüsusi yer tutur. Kür və Tərtərçay boyunca tuqay meşələri mövcuddur. Bu meşələrdə söyüd, qovaq, tut və başqa ağac növləri bitir. Rayonda həmçinin kiçik göllər və su anbarları var ki, bunlar balıqçılıq və istirahət üçün istifadə olunur.
Tarix
Bərdə Azərbaycanın ən qədim şəhərlərindən biri olmaqla, tarixi eramızdan əvvəl I minilliyə gedib çıxır. Qədim mənbələrdə şəhərin adı Partav (Bərdə) kimi çəkilir. Antik dövrdə Bərdə Qafqaz Albaniyasının paytaxtlarından biri olmuş və ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzi kimi tanınmışdır. Eramızın V-VII əsrlərində Bərdə Albaniya dövlətinin ən böyük və ən əhəmiyyətli şəhəri idi. Şəhərdə Alban kilsəsinin katolikosluğu yerləşirdi ki, bu da Bərdənin dini mərkəz olduğunu göstərir.
VII əsrdə ərəb işğallarından sonra Bərdə Azərbaycanın ən böyük ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrildi. Ərəb coğrafiyaşünasları Bərdəni "Arranın anası" və "Arranın ən böyük şəhəri" adlandırırdılar. Bu dövrdə şəhər Böyük İpək Yolunun üzərində yerləşirdi və beynəlxalq ticarətdə mühüm rol oynayırdı. Bərdə bazarlarında ipək, pambıq, yun, meyvə və digər mallar satılırdı. Şəhərin əhalisi onminlərə çatırdı ki, bu da o dövr üçün çox böyük rəqəm idi.
944-cü ildə rusların (vikinq mənşəli) hücumu Bərdəyə ağır zərbə vurdu. Onlar şəhəri mühasirəyə alıb böyük dağıntılara səbəb oldular. Bu hadisədən sonra Bərdə tədricən öz əvvəlki əhəmiyyətini itirməyə başladı. Sonrakı əsrlərdə monqol, Teymurilərin və digər işğalçıların yürüşləri şəhəri daha da zəiflətdi. Bununla belə, Bərdə heç vaxt tamamilə tənəzzülə uğramadı və yaşayış məntəqəsi kimi davam etdi.
XVIII əsrdə Bərdə Qarabağ xanlığının tərkibinə daxil idi və xanlığın mühüm bölgələrindən biri sayılırdı. XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazı ilhaq etməsindən sonra Bərdə Yelizavetpol quberniyasına daxil edildi. Sovet dövründə Bərdə rayon mərkəzi kimi inkişaf etdi, burada sənaye müəssisələri, məktəblər və mədəniyyət ocaqları yaradıldı.
1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqillik qazanmasından sonra Bərdə yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Lakin 1990-cı illərdəki Qarabağ müharibəsi rayona ağır təsir göstərdi. 1993-cü ilin oktyabrında Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Bərdə şəhərinə raket hücumları edildi ki, bu hücumlar nəticəsində çoxlu mülki şəxs həlak oldu. Bu faciə Bərdənin müasir tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biridir. 2020-ci ilin oktyabrında, 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı da Bərdə şəhəri Ermənistanın ballistik raket və kasetli hücumlarına məruz qaldı, onlarla dinc sakin həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı. Bu hücumlar beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən qınandı.
İqtisadiyyat
Bərdə rayonunun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı aparıcı yer tutur. Rayonun münbit torpaqları və suvarma imkanları əkinçiliyin inkişafına əlverişli şərait yaradır. Əsas əkinçilik sahələri arasında pambıqçılıq, taxılçılıq, tütünçülük, üzümçülük və meyvəçilik xüsusi yer tutur. Bərdə rayonunda yetişdirilən pambıq keyfiyyəti ilə tanınır və ölkənin pambıq istehsalında əhəmiyyətli paya malikdir. Son illərdə baramaçılıq sahəsinə də yenidən maraq artmışdır. Bundan əlavə, tərəvəzçilik, xüsusilə pomidor, xiyar, bibər və noxud istehsalı geniş yayılıb.
Heyvandarlıq sahəsində qaramal, qoyun və quşçuluq inkişaf etdirilir. Bərdə rayonunun süd və ət məhsulları yerli bazarla yanaşı, ölkənin digər bölgələrinə də göndərilir. Arıçılıq da əhali arasında geniş yayılmış məşğuliyyətlərdən biridir.
Sənaye sahəsində isə əsasən yeyinti sənayesi, pambıq emalı və tikinti materialları istehsalı fəaliyyət göstərir. Rayonda kiçik və orta müəssisələrin sayı son illərdə artmışdır. Dövlət proqramları çərçivəsində sahibkarlığın inkişafına dəstək göstərilir, yeni iş yerləri yaradılır.
Turizm potensialı baxımından Bərdənin qədim tarixi və arxeoloji irsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Şəhərin Qafqaz Albaniyası dövrünə aid abidələri, orta əsr memarlıq nümunələri və zəngin mədəni irsi turistlərin marağını cəlb edə bilər. Son illərdə rayon rəhbərliyi turizm infrastrukturunun gücləndirilməsi istiqamətində addımlar atır. Bərdənin Böyük İpək Yolu üzərindəki tarixi mövqeyi isə onu mədəni turizm marşrutlarına daxil etmək üçün əsas yaradır.
Görməli yerlər və turizm
Bərdə zəngin tarixi abidələrə malik olan bir şəhərdir. Ən məşhur abidələrdən biri İmamzadə türbəsidir (XIV əsr). Bu türbə göy rəngli kaşı bəzəkləri ilə diqqəti cəlb edir və Azərbaycanın ən gözəl orta əsr memarlıq nümunələrindən biri hesab olunur. İmamzadə kompleksi ziyarətgah kimi də istifadə olunur və hər il çoxlu sayda ziyarətçi qəbul edir.
Bərdə türbəsi (yerli əhali arasında "Nüşabə türbəsi" kimi də tanınır) şəhərin digər mühüm tarixi abidəsidir. XIV əsrə aid olan bu türbə silindirik formada inşa olunmuş və üzəri həndəsi naxışlarla bəzədilmişdir. Türbə Azərbaycan memarlığının nadir nümunələrindən biridir.
Bərdə ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Qafqaz Albaniyası dövrünə aid çoxlu sayda maddi-mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Bu tapıntılar arasında saxsı qablar, metal əşyalar, zərgərlik nümunələri və sikkələr var. Qazıntı sahələri arxeoloji turizm baxımından maraqlıdır.
Bərdə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi rayonun tarixini və mədəniyyətini əks etdirən zəngin kolleksiyaya malikdir. Muzeydə qədim dövrlərdən müasir dövrə qədər olan eksponatlar nümayiş etdirilir. Bundan əlavə, şəhərdə Vətən müharibəsi qurbanlarının xatirəsinə ucaldılmış memorial və abidələr var.
Kür çayı sahilləri və Tərtərçay vadisi təbiətsevərlər üçün maraqlı yerlərdəndir. Tuqay meşələri, çay sahilləri və yaşıllıqlar istirahət üçün əlverişli mühit yaradır. Rayonda ovçuluq və balıqçılıq üçün də münasib ərazilər mövcuddur.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Bərdə qədim mədəniyyət ənənələri ilə zəngin bir bölgədir. Burada Novruz bayramı xüsusi təntənə ilə qeyd olunur, tonqallar qalanır, süfrələr bəzədilir. Yerli əhali arasında toy adətləri, el şənlikləri və bayram mərasimləri öz orijinallığını qoruyub saxlayır. Aşıq sənəti Bərdə bölgəsində dərin köklərə malikdir və bu ənənə bu gün də davam etdirilir.
Bərdə mətbəxi Aran bölgəsinə xas olan dadlarla zəngindir. Piti, dolma, qutab, lavaşarası kabab və müxtəlif plov növləri yerli mətbəxin əsas yeməkləridir. Bərdə rayonunun balı, qozu və meyvə quruları da geniş tanınır. Xüsusilə yay aylarında bişirilən müxtəlif mürəbbələr - əncir, tut, qoz mürəbbəsi yerli ailələrin süfrəsinin bəzəyidir.
Sənətkarlıq sahəsində xalçaçılıq, dulusçuluq və toxuculuq Bərdədə qədim ənənələrə malikdir. Bərdə xalçaları özünəməxsus naxışları və rəng çalarları ilə fərqlənir.
Bərdənin yetişdirdiyi ən böyük şəxsiyyətlərdən biri dahi Azərbaycan şairəsi Məhsəti Gəncəvinin yaradıcılığında Bərdə motivlərinin yer almasıdır, lakin Bərdənin birbaşa yetişdirdiyi tarixi şəxsiyyətlər arasında Qafqaz Albaniyasının məşhur hökmdarları, xüsusilə Cavanşir kimi liderlərin hakimiyyət mərkəzi burada olmuşdur. Eposlarımızda adı çəkilən Nüşabə xanım - Bərdə hökmdarı kimi tarixdə iz qoymuşdur. Nizami Gəncəvinin "İskəndərnamə" əsərində Nüşabə Bərdə şəhərinin müdrik və cəsur hökmdarı kimi təsvir olunur.
Müasir dövrdə Bərdədən bir çox elm, mədəniyyət və incəsənət xadimləri yetişmişdir. Rayon Azərbaycanın mədəni həyatına öz töhfəsini verməyə davam edir. Bərdə teatr ənənələri, musiqi məclisləri və ədəbi məhfilləri ilə tanınır. Hər il keçirilən mədəniyyət festivalları və sərgilər bölgənin mədəni həyatını canlandırır.